Katarzyna Rzehak
Wanda Telakowska. Piękno dla wszystkich, czyli jak powstało polskie wzornictwo powojenne,
Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2026
Projekt okładki: Anna Pol
Data premiery: 28 stycznia 2026
więcej: marginesy.com.pl
Wanda Telakowska – pomysłodawczyni i twórczyni programu Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie – należy do kluczowych postaci polskiego designu XX wieku. Poświęcona jej książka porządkuje rozproszoną dotąd wiedzę, pozwalając spojrzeć na Telakowską nie tylko jako sprawną organizatorkę powojennego wzornictwa, lecz także jako uczestniczkę i współautorkę fundamentalnej zmiany w rozumieniu samego zawodu projektanta. To właśnie w jej czasach wzornictwo – sama ukuła ten termin, zastępując wcześniejsze określenie „sztuka użytkowa” – przechodziło od rzemiosła i wytwórczości ku potrzebom rodzącego się przemysłu.
Autorka książki osadza tę postać w skomplikowanym kontekście powojennej rzeczywistości. Z jednej strony istniało silne pragnienie dorównania zachodnim standardom jakości życia, z drugiej – realia państwa socjalistycznego narzucały ideologiczne ograniczenia. Telakowska funkcjonowała w tym swoistym klinczu, który wymagał nie tylko wizji, lecz także umiejętności manewrowania pomiędzy sprzecznymi oczekiwaniami. Pomagały jej przedwojenne kontakty z elitami artystycznymi – z Jarosławem Iwaszkiewiczem na czele – ale także cechy osobowościowe: determinacja, sprawczość i odporność, rzadko przypisywane wówczas kobietom na tak eksponowanych stanowiskach. Instytut Wzornictwa Przemysłowego miał być początkowo placówką projektowo-edukacyjną, w której powstawałyby wzory dla przemysłu. Była to wizja w dużej mierze utopijna. W warunkach gospodarki pozbawionej mechanizmów rynkowych i realnej konkurencji przemysł nie był zainteresowany designem jako narzędziem podnoszenia jakości czy atrakcyjności produktów. Dodatkowo Telakowska konsekwentnie promowała „polskość” rozumianą jako twórcze przetwarzanie tradycji ludowej na potrzeby wzornictwa przemysłowego. Także ten postulat rozmijał się z aspiracjami odbiorców, którzy – awansując społecznie ze wsi do miasta – nie pragnęli powrotu do estetyki kojarzonej z niedostatkiem.
Mimo tych ograniczeń lata 50. i 60. przyniosły niezwykły dorobek: kolekcję mebli, ceramiki i tkanin, które – choć w dużej mierze nie wdrożone do masowej produkcji – stały się wizytówką polskiego modernizmu. Przekazane w 1977 roku przez Telakowską do Muzeum Narodowego w Warszawie obiekty stworzyły fundament kolekcji rodzimego wzornictwa. Do dziś to właśnie one kształtują zbiorową wyobraźnię. Mówiąc o „polskim designie”, kolejne pokolenia odwołują się do mebli Marii Chomentowskiej i Ireny Żmudzińskiej, ceramiki Lubomira Tomaszewskiego i Mieczysława Naruszewicza czy tkanin Alicji Gutkowskiej-Wyszogrodzkiej i Danuty Paprowicz-Michno – projektów powstałych w ramach wzorcowni IWP.
Autorką książki jest Katarzyna Rzehak, która w latach 2010–2021 pełniła funkcję dyrektorki kreatywnej instytutu i była kuratorką konkursu Dobry Wzór. W pewnym sensie można ją uznać za kontynuatorkę misji Telakowskiej, która w IWP sprawowała funkcję dyrektorki artystycznej. Publikacja ma charakter popularny: napisana jest przystępnym językiem, a jednocześnie opatrzona rzetelnymi przypisami i bibliografią. Szczególną wartością książki jest bogaty materiał ilustracyjny, obejmujący także fotografie archiwalne publikowane po raz pierwszy. To biografia, którą można czytać zarówno jako opowieść o jednostce, jak i o systemie, w którym przyszło jej działać. Polecam ją nie tylko projektantom, lecz też wszystkim, którzy przy kawie chcą sięgnąć po fascynujący fragment historii polskiego wzornictwa.
