Gdy design przestaje być towarem

Żyjemy w czasach głębokiej niepewności. Postępujące na całym świecie kryzysy – klimatyczny, ekonomiczny i społeczny – nie są już odizolowanymi zjawiskami. Oddziałują na siebie i wzajemnie się napędzają, tworząc zjawisko polikryzysu¹. Zmiany temperatur prowadzą do gorszych plonów, te podnoszą ceny żywności, co wywołuje kryzys kosztów życia, a ostatecznie odbija się na zdrowiu psychicznym społeczeństwa. Takie łańcuchy przyczynowo-skutkowe można by wymieniać w nieskończoność, ale w tym artykule chciałbym skupić się na jednym, kluczowym ogniwie: roli projektantów. Czy jako designerzy potrafimy skutecznie przeciwdziałać tym zmianom, czy może nieświadomie dolewamy oliwy do ognia? Wiele osób decydujących się na studia projektowe zaczyna edukację z przekonaniem, że ten zawód służy rozwiązywaniu problemów, poprawie jakości życia czy wspieraniu poprzez innowacje grup wykluczonych. Rzeczywistość jednak szybko weryfikuje te ideały – większość z nas kończy, projektując produkty, których jedynym celem jest sprzedaż. Czy to, co opłacalne, nie może być jednocześnie pożyteczne? Oczywiście, że może. Jednak w świecie, gdzie głównym motywatorem pozostaje zysk i wzrost wartości firmy, zbyt rzadko zadajemy sobie fundamentalne pytania: Czy ten produkt jest w ogóle potrzebny? Jakie są ukryte koszty jego wdrożenia? Czy nie wymyślamy problemów na siłę tylko po to, by sprzedać rozwiązanie? Design stał się potężnym narzędziem, które zbyt często służy napędzaniu nadkonsumpcji, generowaniu gór odpadów czy pogłębianiu kryzysów psychicznych – na przykład poprzez algorytmy zachęcające do kompulsywnego scrollowania i alienacji². Z drugiej strony, projektowanie posiada wciąż ogromny, niewykorzystany potencjał naprawczy, który może stać się naszą tarczą w walce z polikryzysem. Jednak, aby go uwolnić, rola projektanta musi ewoluować.

Aby zrozumieć skalę wyzwania, spójrzmy na rynek nie przez pryzmat branż, lecz funkcji ekonomicznej i wpływu na środowisko. Wyłania się tu brutalna „anatomia” współczesnego projektowania, podzielona na trzy kategorie. Zdecydowaną dominację, bo około 90% rynku³, utrzymuje Kategoria A (Design Ekstraktywny). To status quo nastawione wyłącznie na maksymalizację zysku i stymulowanie konsumpcji. Kolejne 10% to Kategoria B (Design Przejściowy)⁴, próbująca „zazielenić” kapitalizm poprzez mitygację szkód i technologie efektywnościowe. Na marginesie pozostaje Kategoria C (Design Regeneratywny) – około 1% udziału⁵ – skupiona na odbudowie więzi i alternatywach post-wzrostowych. Warto zaznaczyć, że te dysproporcje wynikają z wyceny rynkowej, a nie z realnej wartości, jaką te podejścia oferują w obliczu zagrożeń. Jeśli utrzymamy scenariusz Business as Usual, design pozostanie narzędziem ekstrakcji. Jednak polikryzys wymusi zmianę. Jak głęboką? Można nakreślić trzy scenariusze przyszłości.

Pierwszy to Scenariusz „Tipping Point” (Punkt Przesilenia). Zakłada on przyszłość, w której presja surowcowa wymusza radykalne regulacje. Kluczowe stają się dyrektywy „Prawo do naprawy” (Right to Repair) oraz Paszporty Produktowe⁶. Twarde prawo eliminuje tanią jednorazowość – każdy przedmiot musi być naprawialny i transparentny węglowo. Rodzi się sektor „Re-Designu”, gdzie zadaniem projektanta nie jest tworzenie nowego, lecz usprawnienie istniejącego. Kategoria B staje się standardem. Pozostaje jednak pytanie: czy optymalizacja w ramach obecnego systemu uchroni nas przed katastrofą, czy jedynie odsunie ją w czasie?

Jeśli regulacje zawiodą, czeka nas Scenariusz 2: „The Great Shift” (Wielka Zmiana Systemowa). Wyobraźmy sobie pęknięcie globalnej bańki konsumpcyjnej w latach 40. XXI wieku. Model „kupuj-wyrzucaj” bankrutuje. Rządy wprowadzają Podatek od Zasobów, opodatkowując zużycie natury, a nie pracę⁷. Załamanie transportu wymusza powrót do lokalnej produkcji. W tej rzeczywistości pojęcie „nowości” traci rację bytu. Projektant staje się „Maintainerem” – Utrzymywaczem. Projektuje systemy konserwacji i regeneracji, korzystając z materiałów wernakularnych. Design przestaje obiecywać „lepsze jutro” poprzez zakupy, a zaczyna dbać o to, by system w ogóle przetrwał.

Najbardziej radykalną wizją jest Scenariusz 3: „Radical Inversion” (Głęboka Adaptacja). Seria katastrof klimatycznych kończy erę globalnego handlu. Kapitalizm wzrostu ustępuje miejsca „Ekonomii Obwarzanka”, gdzie potrzeby muszą mieścić się w granicach planetarnych⁸. Rynek designu w obecnym rozumieniu przestaje istnieć. Projektowanie staje się podstawową kompetencją życiową, a nie usługą, zaś myślenie projektowe staje się jedną z podstaw powszechnej edukacji, na równi z czytaniem czy matematyką. Następuje „śmierć ego projektanta” – nie ma już miejsca dla gwiazd architektury i designu. Projektuje się kolektywnie, skupiając się na przetrwaniu: retencji wody czy permakulturze. W świecie wiedzy Open Source i bioprodukcji, designer staje się facylitatorem wspólnoty, a niszowa dziś Kategoria C staje się nową normą.

Te scenariusze nie są deterministycznym proroctwem, lecz kompasem wskazującym kierunek zmian, sformułowanym na podstawie spekulacji. Niezależnie od tego, czy czeka nas „miękkie lądowanie” dzięki prawu, czy upadek systemu, wniosek jest jeden: model oparty na Kategorii A – bezrefleksyjnej ekstrakcji – jest docelowo martwy. Kluczowym wyzwaniem dla naszego pokolenia jest strategiczne przesunięcie środka ciężkości branży. Musimy aktywnie dążyć do migracji naszych działań z Kategorii A w stronę Kategorii C, zanim wymuszą to na nas nieodwracalne zmiany. Jeśli nie dokonamy tej transformacji „na własnych warunkach” – projektując systemy odporne już teraz – zostaniemy do niej zmuszeni przez chaos. Jednak ciężar tej zmiany nie spoczywa wyłącznie na nas. Często, ograniczeni twardą logiką biznesu, pozostajemy bezsilni. Wtedy kluczowe staje się samo budowanie świadomości – edukowanie i zasiewanie wątpliwości to również praca projektowa, która przygotowuje grunt pod przyszły przełom. Prawdziwa innowacja nie leży już w nowej formie krzesła, ale w projektowaniu nowych relacji społecznych i obiegów materii. Zamiast czekać na krach, zacznijmy projektować „bezpieczniki” – lokalne i wspólnotowe rozwiązania, które zadziałają, gdy globalne łańcuchy zawiodą. To ostateczny sprawdzian dla naszego zawodu: czy potrafimy zaprojektować własną adaptację, zanim rzeczywistość zrobi to za nas?

—
Tekst powstał w ramach przedmiotu Projektowanie dla Środowisk Ekstremalnych  na Wydziale Form Przemysłowych ASP w Krakowie pod opieką dr. hab. Michała Kracika.

Przypisy:

1. Zjawisko polikryzysu – termin spopularyzowany współcześnie m.in. przez historyka Adama Tooze’a oraz raporty Światowego Forum Ekonomicznego, choć jego korzenie sięgają prac Edgara Morina z lat 90.
   Źródło: A.Tooze,(2022). Welcome to the world of the polycrisis. Financial Times; World Economic Forum (2023). The Global Risks Report 2023. 18th Edition, https://www3.weforum.org/docs/WEF_Global_Risks_Report_2023.pdf 
2. Algorytmy i kryzysy psychiczne – Odniesienie do mechanizmów „ekonomii uwagi” i „kapitalizmu inwigilacji”, które wykorzystują słabości ludzkiej psychologii do generowania zysku.
   Źródło: S.Zuboff, 2019) The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs, 2019; T.Harris,  Human Downgrading, Center for Humane Technology, 2019.
3. Źródło: European Patent Office (EPO) & EUIPO: IPR-Intensive Industries Report (2022), https://www.euipo.europa.eu/en/publications/ipr-intensive-industries-and-economic-performance-in-the-european-union-industry-level-2022 
4. Źródło: Circana, Sustainability-Marketed CPG Market Share Report (2024-2025), https://www.circana.com/post/u-s-positioned-for-additional-growth-as-sustainability-marketed-products-flourish-in-europe 
5. Źródło: World Economic Forum, The State of Social Enterprise 2024 (Global Data Review), https://www.weforum.org/publications/the-state-of-social-enterprise-a-review-of-global-data-2013-2023/ 
6. Prawo do naprawy i Paszporty Produktowe – Konkretne legislacje wprowadzane obecnie w Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Zielonego Ładu.
   Źródło: Parlament Europejski i Rada (2024). Dyrektywa w sprawie wspólnych zasad promujących naprawę towarów (Right to Repair Directive); Komisja Europejska (2022). Ecodesign for Sustainable Products Regulation (ESPR) – wprowadzenie Cyfrowego Paszportu Produktu (DPP).
7. Podatek od zasobów – koncepcja przeniesienia ciężaru opodatkowania z pracy ludzkiej na zużycie surowców naturalnych.
   Źródło: F. Groothuis,  New Era. New Plan. Fiscal reforms for an inclusive, circular economy, The Ex’tax Project, 2014, https://ex-tax.com/wp-content/uploads/2019/09/The_Extax_Project_New_Era_New_Plan_report.pdf 
8. Ekonomia Obwarzanka i Granice Planetarne – Model ekonomiczny, który zaspokaja potrzeby społeczne bez przekraczania ekologicznego pułapu Ziemi.
   Źródło: K.Raworth, Doughnut Economics: Seven Ways to Think Like a 21st-Century Economist, Chelsea Green Publishing, 2017; J. Rockström, et al., A safe operating space for humanity. Nature, 461, 2009.