0 Wstęp 29
W języku potocznym, mówiąc o ochronie przyrody, najczęściej posługujemy się terminem „ekologia”. W rzeczywistości jednak ekologia opisuje zależności zachodzące w świecie natury i wyjaśnia, jak funkcjonują systemy świata ożywionego, podczas gdy sozologia zajmuje się ochroną środowiska naturalnego oraz poszukiwaniem sposobów ograniczania negatywnych skutków działalności człowieka. To właśnie tej problematyce poświęcamy 29. numer „Form”, koncentrując się na różnych sposobach rozumienia sozologii w kontekście designu. Tematyka ta pojawiała się już na naszych łamach. Pisaliśmy o niej w numerze 14. z 2022 roku (Wokół cyrkularności), częściowo także w numerze 19. z 2023 roku (Z punktu widzenia…) oraz w numerze 26. z 2025 roku (Projektowanie dla miasta). Tym razem wracamy do niej, ponieważ trudno dziś mówić o projektowaniu bez uwzględnienia jego wpływu na środowisko.
Warto przypomnieć, że design jest współodpowiedzialny za wiele negatywnych skutków nadprodukcji i nieograniczonej konsumpcji. To między innymi projektowanie napędza procesy prowadzące do wyczerpywania zasobów, wzrostu ilości odpadów i utraty równowagi ekologicznej, która ostatecznie zagraża również człowiekowi. Jednocześnie wzornictwo może stać się ważnym narzędziem przeciwdziałania tym zjawiskom. W ostatnich latach coraz większe znaczenie zyskuje projektowanie zrównoważone. Przejawia się ono między innymi w traktowaniu odpadów jako wartościowego surowca, stosowaniu materiałów biodegradowalnych, wymyślaniu produktów trwałych i naprawialnych czy też w zwrocie ku biofilii (wrodzonej potrzebie kontaktu z naturą). Autorzy i autorki tego numeru skupiają się jedynie na wybranych aspektach tych zagadnień.
Jak zauważa Maciej Głowacki w tekście Projektowanie wobec nieludzkiej skali i złożoności, współczesne problemy sozologiczne są szczególnie trudne do rozwiązywania ze względu na „rozproszenie odpowiedzialności w relacji projektujących z użytkującymi, nieprzejrzystość danych i wskaźników ekologicznych czy napięcie między projektowaniem zrównoważonym a logiką rynkowej innowacji późnego kapitalizmu”. Jedną z odpowiedzi na te wyzwania przedstawia Dorota Kabała w artykule Znaczenie oceny cyklu życia w rozwoju produktu dla biznesu i zespołów projektowych. Autorka wskazuje na potrzebę stosowania narzędzi oceny cyklu życia produktu (LCA), które pozwalają analizować wpływ wyrobów, usług i procesów na środowisko na każdym etapie ich istnienia – od pozyskania surowców po utylizację. Podejście to jest coraz silniej powiązane z regulacjami Unii Europejskiej. Inną perspektywę proponuje Grzegorz Niwiński w tekście Produkcja odpowiedzialna społecznie i ekologicznie. Autor dostrzega potencjał w powrocie do lokalnych, seryjnych i rzemieślniczych form wytwarzania, wspieranych współczesnymi technologiami produkcyjnymi. Jego zdaniem takie podejście może nie tylko ograniczyć presję na środowisko, lecz także wzmacniać więzi społeczne i poczucie odpowiedzialności za wytwarzane przedmioty.
Znacznie rzadziej dostrzegamy natomiast środowiskowe koszty produktów cyfrowych. Usługi internetowe wydają się niematerialne, jednak ich funkcjonowanie wiąże się z zużyciem energii przez centra przetwarzania danych i infrastrukturę sieciową. Julia Kwiatkowska w artykule Gęstość cyfrowa. Sustainable web design w praktyce zwraca uwagę na projektowe strategie ograniczania tego wpływu.
Łatwiej dostrzec problem nadprodukcji w branży modowej, gdzie skutki środowiskowe szybkiej mody stają się coraz bardziej widoczne. Mimo że rozwój biotekstyliów i koncepcji biznesu regeneratywnego daje szansę na ograniczenie negatywnego wpływu przemysłu odzieżowego, Dominika Kowal w tekście Między grzybnią a poliestrem. Dlaczego rewolucja w modzie nie nadchodzi wskazuje, że główną przeszkodą pozostaje istniejąca globalna infrastruktura produkcyjna. Autorka upatruje szans na zmianę w regulacjach prawnych, podatku węglowym oraz większej przejrzystości łańcuchów dostaw. Przykładem projektanta, który podejmuje realne próby zmiany sposobu myślenia o modzie, jest Yuima Nakazato. Jego twórczość, łącząca nowe technologie z rzemiosłem oraz poszukiwaniem bardziej zrównoważonych modeli produkcji, przybliża Piotr Szaradowski w artykule Z prochu w proch. Projektowanie ubrań według Yuimy Nakazaty.
Na relacje między człowiekiem a przyrodą z innej perspektywy patrzy Agata Szydłowska w tekście Jak człowiek z gołębiem. Od „wrogiego designu” po międzygatunkową wspólnotę w mieście. Autorka przypomina, że miasto jest habitatem współdzielonym przez wiele gatunków, choć najczęściej dostrzegamy je dopiero wtedy, gdy zwierzęta lub rośliny zaczynają być problemem. Artykuł analizuje strategie miejskich polityk w stosunku do gołębi oraz projektowe formy ich realizacji, stawiając pytania o możliwość budowania bardziej inkluzywnych relacji międzygatunkowych.
Numer zamyka tekst Piotra Fortuny Design krytyczny wobec teorii spiskowych. Parafunkcjonalność i ekokrytyka w projektach Anthony’ego Dunne’a i Fiony Raby. Autor pokazuje, w jaki sposób design krytyczny i spekulatywny może wspierać refleksję społeczną, przeciwdziałać dezinformacji oraz pomagać w konfrontowaniu się z problemami środowiskowymi, które często pozostają poza codziennym doświadczeniem.
Mamy nadzieję, że prezentowane teksty pozwolą spojrzeć na relacje między designem a ochroną środowiska z różnych perspektyw i staną się inspiracją do dalszej refleksji nad odpowiedzialnością projektowania wobec świata, którego jesteśmy częścią.
Czesława Frejlich
redaktorka prowadząca numeru
—
grafikę na okładce przygotowała Anna Ruta Korniluk – artystka wizualna; jest kategoryzowana jako ☞ ziele; także jako ☞ kwiat
instagram.com/sprooota/