Nr 29/2026 Sozologiczny design

W języku potocznym, mówiąc o ochronie przyrody, najczęściej posługujemy się terminem „ekologia”. W rzeczywistości jednak ekologia opisuje zależności zachodzące w świecie natury i wyjaśnia, jak funkcjonują systemy świata ożywionego, podczas gdy sozologia zajmuje się ochroną środowiska naturalnego oraz poszukiwaniem sposobów ograniczania negatywnych skutków działalności człowieka. To właśnie tej problematyce poświęcamy 29. numer „Form”, koncentrując się na różnych sposobach rozumienia sozologii w kontekście designu. Tematyka ta pojawiała się już na naszych łamach. Pisaliśmy o niej w numerze 14. z 2022 roku (Wokół cyrkularności), częściowo także w numerze 19. z 2023 roku (Z punktu widzenia…) oraz w numerze 26. z 2025 roku (Projektowanie dla miasta). Tym razem wracamy do niej, ponieważ trudno dziś mówić o projektowaniu bez uwzględnienia jego wpływu na środowisko.

Projektowanie staje się dzisiaj poszukiwaniem równowagi w rachunku ludzkich zysków i nie-ludzkich strat. Wyzwanie jest o tyle niewdzięczne, że zysk da się aż nazbyt łatwo przeliczyć, ale większość kosztów i skutków designu pozostaje niejawna w nieskończenie splątanym świecie.

Ocena cyklu życia produktu przestaje być fakultatywna, staje się narzędziem podstawowych decyzji dotyczących produktu. W kontekście nadmiernego wykorzystania zasobów i w realiach regulacyjnych Unii Europejskiej wspiera biznes i zespoły projektowe przy redukcji kosztów i ryzyka środowiskowego, od koncepcji po koniec życia produktu.

Jakie są skutki społeczne, ekologiczne i ekonomiczne produkcji masowej i innych form wytwarzania rzeczy i na ile zwrot ku seryjnym i rzemieślniczym formom produkcji pozwala na odzyskanie całościowego wpływu projektantów i wytwórców na warunki, w jakich powstaje wyrób, a poprzez to na realizację wartości społecznych i ekologicznych?

Strony internetowe mają swój ciężar: każde kliknięcie, każdy obraz i cały kod pozostawiają realny ślad węglowy. Tekst pokazuje, jak świadome projektowanie, lekki kod, minimalizm interfejsu i zielony hosting zmniejszają niekorzystny wpływ na środowisko i mogą wzmacniać wizerunek marki.

Dlaczego mimo deklarowanej gotowości konsumentów do przejścia na modę przyjazną środowisku niemal 80% surowców używanych do produkcji odzieży nadal stanowią poliester i bawełna z intensywnego rolnictwa?

Yuima Nakazato, japoński projektant ubiorów, choć pokazuje swoje kolekcje na paryskich pokazach haute couture, pozostaje nieco na jego pograniczach. Tekst analizuje projektową postawę Japończyka na podstawie jego twórczości oraz filmu dokumentalnego w reżyserii Kosaiego Sekine.

Mimo że współczesne miasta zamieszkują tysiące gatunków, projektowanie wciąż dba przede wszystkim o jeden – człowieka. Jak design może wspierać zwierzęta żyjące obok nas i dlaczego powinien to robić? Przykład gołębi może tu służyć zarówno jako inspiracja, jak i przestroga.

W odróżnieniu od produktów ochronnych wywodzących się z narracji spiskowych design krytyczny materializuje obawy związane z niewidzialną sprawczością technologii, przenosząc je w obszar doświadczenia i debaty. Dzięki temu staje się narzędziem namysłu nad dezinformacją, postprawdą i niepewnością epoki antropocenu.