0 Wstęp 27
Numer podejmuje problematykę stojącą w opozycji do rynkowego rozumienia designu. Określenia takie jak „design krytyczny”, „spekulatywny”, „antagonistyczny”, „antydesign”, „fikcje projektowe” czy „fantastyka projektowa” opisują zróżnicowane postawy będące odpowiedzią na nadprodukcję i nadkonsumpcję oraz ich konsekwencje – dewastację środowiska naturalnego i niekorzystne zmiany społeczne. Praktyki te funkcjonują nie tylko jako krytyka istniejącego porządku, lecz także – narzędzia pobudzające wyobraźnię, proponujące alternatywne sposoby myślenia i stanowiące medium refleksji nad rolą projektowania we współczesnym świecie.
Marta Flisykowska w tekście W obronie wyobraźni – co może dać nam fikcja? O fantastyce projektowej (design fiction) i projektowaniu spekulatywnym (speculative design) postrzega projektowanie krytyczne – rozumiane szeroko, w wielu jego odmianach – jako praktykę, która „nie ogranicza się do krytyki, lecz stanowi aktywny czynnik zmiany: katalizator nowych sposobów myślenia i działania w projektowaniu”. Autorka przedstawia genezę i rozwój tego nurtu, osadzając go w szerokim kontekście kulturowym oraz ilustruje omawiane zagadnienia przykładami własnych realizacji i prac studenckich. Szymon Zakrzewski w artykule Od przedmiotów do rzeczy. O krytycznych praktykach projektowych przybliża moment ukonstytuowania się pojęcia designu krytycznego oraz omawia jego założenia i cele. Podkreśla, że jest to raczej postawa niż metoda i może być każdorazowo realizowana w odmienny sposób, a jej nadrzędnym celem pozostaje skłonienie odbiorców do refleksji. Inną perspektywę proponuje Edyta Sadowska w tekście Spekulatywne myślenie przyszłością. O wyobraźni jako poznawczej prowokacji i sensorycznej immersji. Autorka traktuje spekulację jako praktykę poznawczą generującą sytuacje kontrfaktyczne i narzędzie poszerzania pola przyszłości – nie po to, by ją przewidywać, lecz by uczynić ją medium krytycznej zmiany w teraźniejszości. Twórcy nurtów spekulatywnych i krytycznych często artykułują swoje stanowiska w formie manifestów. Zagadnieniu temu poświęcony jest tekst Katarzyny Janoty W poszukiwaniu sprawczości. Manifesty techniczne i projektowe a rzeczywistość, w którym autorka analizuje wybrane przykłady, wskazując na przesunięcie „od modernistycznej pewności co do możliwości kształtowania przyszłości ku bardziej refleksyjnej postawie”.
Kolejne teksty numeru odnoszą się do innego rozumienia pogranicza designu. Praktycy i projektanci ceramiki użytkowej oraz artystycznej – Beata i Bogdan Kosakowie – część swojej działalności twórczej poświęcają prowadzeniu warsztatów rzemiosła ceramicznego. Choć sama praktyka warsztatowa jest dziś zjawiskiem powszechnym, ich podejście wyróżnia wykorzystanie ceramiki jako narzędzia wspierającego osoby z niepełnosprawnościami. Interdyscyplinarna i niestandardowa forma arteterapii przynosi efekty wykraczające poza wymiar czysto zdrowotny.
Dwa ostatnie teksty zostały napisane przez zeszłorocznych absolwentów szkół projektowych, mierzących się z realiami zawodu z perspektywy osób dopiero do niego wchodzących. Jakub Russak w artykule Projektowanie krytyczne a realia rynkowe. Okiem świeżego absolwenta uczelni projektowej zadaje pytanie, jak nie utracić energii do działań społecznych w obliczu trudnych warunków pracy i kurczącego się rynku. Z kolei Piotr Pryk w tekście Temida nie dostrzega projektantów. A projektanci nie znają łaciny analizuje możliwości wykorzystania sztucznej inteligencji – zarówno jako narzędzia oceny oryginalności własnych projektów, jak i wsparcia w ochronie prawnej wzorów przemysłowych. Przedstawia koncepcję AI jako „tłumacza” pomiędzy projektantem a systemem prawnym.
Czesława Frejlich
redaktorka prowadząca numeru
—
Okładka: Dawid Kozłowski instagram.com/_davideo/