Nr 27/2025 Pogranicza designu

Numer podejmuje problematykę stojącą w opozycji do rynkowego rozumienia designu. Określenia takie jak „design krytyczny”, „spekulatywny”, „antagonistyczny”, „antydesign”, „fikcje projektowe” czy „fantastyka projektowa” opisują zróżnicowane postawy będące odpowiedzią na nadprodukcję i nadkonsumpcję oraz ich konsekwencje – dewastację środowiska naturalnego i niekorzystne zmiany społeczne. Praktyki te funkcjonują nie tylko jako krytyka istniejącego porządku, lecz także – narzędzia pobudzające wyobraźnię, proponujące alternatywne sposoby myślenia i stanowiące medium refleksji nad rolą projektowania we współczesnym świecie.

Projektowanie funkcjonuje jako praktyka krytyczna, pozwalająca badać alternatywne scenariusze przyszłości w celu powrotu do teraźniejszości i krytycznego przepracowania dominujących dziś modeli rozwoju.

Tradycyjne modele prognostyczne redukują wyobraźnię do funkcji kontrolnej, co ogranicza możliwość krytycznego i efektywnego negocjowania przyszłości. Spekulacja natomiast jako praktyka poznawcza generuje sytuacje kontrfaktyczne i jest narzędziem poszerzania pola przyszłego, które nie służy przewidywaniu, lecz temu, by przyszłość stała się medium krytycznej zmiany w teraźniejszości.

Czym są przedmioty, jaką funkcję pełnią we współczesnym świecie, jak dobra materialne stabilizują nasz świat i utrudniają zobaczenie innej rzeczywistości niż ta nam znana – wszystkie te pytania zbliżają nas do refleksji, które dały początki krytycznym postawom projektowym.

Dominujące dyskursy technologiczne oscylują między wizjami postępu a zapowiedziami upadku. Jak zauważa filozofka Rosi Braidotti, również my sami znajdujemy się gdzieś pomiędzy czwartą rewolucją przemysłową a szóstym wymieraniem¹. W takim ujęciu to właśnie radykalnie technooptymistyczne scenariusze często stają się nośnikami nadziei. Jeśli coś nas ocali – to wyłącznie technologia – dlatego powinna być coraz szybsza, lepsza i bardziej połyskliwa. Nawet jeśli pod jej powierzchnią skrywają się zastępy mechanicznych Turków² i nisko wynagradzanych obywateli Filipin budujących symulację blasku³.

Rewalidacyjna Pracownia Ceramiczna jest projektem realizowanym od 2020 roku na bazie doświadczeń w pracy warsztatowej, które potwierdzają tezę, że wszyscy jesteśmy niepełnosprawni i wszyscy potrzebujemy terapii. RPC realizuje projektowanie uniwersalne, jednocześnie pomagając unikać schematu nakierowania na bezrefleksyjną konsumpcję.

Wydaje się, że pewien żal jest wpisany w moment opuszczania murów uczelni. Z zaangażowanego, empatycznego środowiska wpada się w rzeczywistość rządzącą się innymi prawami. Jak nie stracić energii do społecznego działania, mierząc się z trudnymi realiami zawodowymi?

O tym, jak wzornictwo i system prawny straciły wspólny język i dlaczego AI może być ich pierwszym tłumaczem.